Chữ Hán giản thể và phồn thể
Chuyển tiếng Trung giữa hai lối viết trông như đổi chữ này lấy chữ kia, nhưng có chữ giản thể ứng với nhiều chữ phồn thể, Đài Loan và Hồng Kông chuộng tự hình khác nhau, và mỗi nơi dùng từ ngữ riêng. Bài viết giải thích từng điểm bằng các bảng mà công cụ chuyển đổi sử dụng.
Một ngôn ngữ, hai lối viết
Trung Quốc đại lục viết chữ giản thể. Chuẩn hiện hành là Bảng chữ Hán quy phạm thông dụng (通用规范汉字表) do Quốc vụ viện công bố năm 2013. Bảng có 8.105 chữ chia ba cấp: 3.500 chữ thường dùng; 3.000 chữ nữa, cùng cấp một phục vụ xuất bản, biên soạn từ điển và xử lý thông tin; và 1.605 chữ chủ yếu dùng trong tên người, địa danh, thuật ngữ khoa học kỹ thuật và văn cổ trong sách giáo khoa. Bảng được xây dựng trên các bảng trước đó, gồm Tổng biểu chữ giản hóa năm 1986, và thông báo công bố bảng nêu rõ các bảng cũ thôi không dùng nữa.
Đài Loan và Hồng Kông viết chữ phồn thể. Bộ Giáo dục Đài Loan quy định tự hình chuẩn của chữ thường dùng và ghi các dạng khác là dị thể trong Từ điển chữ dị thể (異體字字典).
Một chữ giản thể, nhiều chữ phồn thể
Khi giản hóa, một số chữ vốn khác nhau đã gộp làm một. Phụ lục 1 của bảng năm 2013 đối chiếu chữ quy phạm với chữ phồn thể: có 2.574 chữ phồn thể ứng với 2.546 chữ quy phạm, trong đó 96 nhóm là một chữ quy phạm ứng với nhiều chữ phồn thể, có khi gồm cả chính nó. Khi chuyển từ giản thể sang phồn thể, công cụ phải chọn:
| Giản thể | Phồn thể | Chuyển theo từ (tùy chọn Đài Loan) |
|---|---|---|
| 发 | 發 髮 | 发展 → 發展 头发 → 頭髮 |
| 干 | 干 乾 幹 | 干涉 → 干涉 干净 → 乾淨 干部 → 幹部 |
| 后 | 后 後 | 皇后 → 皇后 以后 → 以後 |
| 历 | 歷 曆 | 历史 → 歷史 日历 → 日曆 |
| 台 | 台 臺 颱 檯 | 台风 → 颱風 台湾 → 臺灣 柜台 → 櫃檯 |
| 汇 | 匯 彙 | 汇款 → 匯款 词汇 → 詞彙 |
| 尽 | 盡 儘 | 尽力 → 盡力 尽管 → 儘管 |
| 云 | 云 雲 | 人云亦云 → 人云亦云 白云 → 白雲 |
Cột “Phồn thể” theo bảng năm 2013; ví dụ được chuyển bằng tùy chọn Đài Loan của công cụ chuyển đổi.
Vì sao công cụ đọc cả từ
Bảng chữ đơn không phân biệt được 发展 (phát triển, 發展) với 头发 (tóc, 頭髮). Vì vậy OpenCC, dự án mã nguồn mở có từ điển mà công cụ sử dụng, có các danh sách từ và cụm từ. Công cụ tìm từ dài nhất trong các danh sách này trước, và chỉ chuyển từng chữ ở chỗ không có từ nào khớp.
Chữ không thuộc từ nào trong danh sách sẽ lấy chữ phồn thể đầu tiên trong danh sách chữ của OpenCC. Thường là đúng, nhưng không phải với mọi tên riêng, thuật ngữ hiếm hay từ mới. Khi văn bản có chữ nằm trong bảng trên, hãy đọc lại kết quả.
Tự hình Đài Loan, Hồng Kông và OpenCC
Chữ phồn thể không giống hệt nhau ở mọi nơi. Một số chữ có hai dạng được chấp nhận, và Đài Loan, Hồng Kông cùng chuẩn riêng của OpenCC chọn khác nhau:
| Giản thể | Chuẩn OpenCC | Đài Loan | Hồng Kông |
|---|---|---|---|
| 为什么 | 爲什麼 | 為什麼 | 為什麼 |
| 里面 | 裏面 | 裡面 | 裏面 |
| 看着 | 看着 | 看著 | 看着 |
| 说话 | 說話 | 說話 | 説話 |
| 卫生 | 衛生 | 衛生 | 衞生 |
| 山峰 | 山峯 | 山峰 | 山峯 |
| 群众 | 羣衆 | 群眾 | 羣眾 |
| 台湾 | 臺灣 | 臺灣 | 台灣 |
Bộ Giáo dục Đài Loan lấy 為, 裡, 著, 峰 và 線 làm tự hình chuẩn, xếp 爲, 裏, 着, 峯 và 綫 vào dị thể của chúng, và tùy chọn Đài Loan viết theo tự hình chuẩn. Bảng năm 2013 ghi 爲 là chữ phồn thể của 为, và chuẩn OpenCC cũng viết 爲. Tùy chọn Hồng Kông viết 為 nhưng giữ 裏 và 着.
Từ ngữ theo vùng
Ngoài tự hình, đại lục, Đài Loan và Hồng Kông còn gọi nhiều thứ hiện đại bằng từ khác nhau. OpenCC có danh sách những từ này, và công cụ áp dụng khi bật từ ngữ theo vùng:
| Từ ở đại lục | Chỉ đổi chữ | Từ ở Đài Loan | Từ ở Hồng Kông |
|---|---|---|---|
| 软件 | 軟件 | 軟體 | 軟件 |
| 信息 | 信息 | 資訊 | 信息 |
| 打印机 | 打印機 | 印表機 | 打印機 |
| 鼠标 | 鼠標 | 滑鼠 | 滑鼠 |
| 内存 | 內存 | 記憶體 | 內存 |
| 网络 | 網絡 | 網路 | 網絡 |
| 视频 | 視頻 | 影片 | 視頻 |
| 出租车 | 出租車 | 計程車 | 出租車 |
| 博客 | 博客 | 部落格 | 博客 |
| U盘 | U盤 | 隨身碟 | U盤 |
| 激光 | 激光 | 雷射 | 激光 |
| 硬盘 | 硬盤 | 硬碟 | 硬碟 |
Danh sách chỉ gồm từ thường dùng, không phải tất cả, và nó đổi cả cách nói chứ không chỉ cách viết. Chỉ dùng khi văn bản viết theo cách dùng của một vùng và dành cho vùng kia. Với văn bản trộn lẫn, nó có thể đổi quá tay: bật từ Đài Loan và chuyển phồn thể sang giản thể thì 程序員 thành 进程员, vì danh sách Đài Loan ghép 程序 với 进程 của đại lục.
Chuyển ngược về giản thể
Từ phồn thể sang giản thể, nhiều chữ lại gộp thành một nên ít phải chọn hơn nhiều:
| Phồn thể | Giản thể |
|---|---|
| 頭髮 | 头发 |
| 發展 | 发展 |
| 乾淨 | 干净 |
| 幹部 | 干部 |
| 干涉 | 干涉 |
| 乾隆 | 乾隆 |
| 臺灣 | 台湾 |
| 颱風 | 台风 |
Có chữ được giữ nguyên: bảng năm 2013 ghi chú rằng 乾 đọc qián không giản hóa thành 干, như trong 乾坤 và 乾隆. Dù vậy, chiều này làm mất thông tin. Chuyển văn bản sang giản thể rồi lại sang phồn thể có thể không ra bản gốc: 干 phải được chọn lại thành 乾, 幹 hoặc 干.
Trước khi đăng văn bản đã chuyển
- Chọn tự hình của nơi người đọc ở: Đài Loan, Hồng Kông hoặc chuẩn OpenCC.
- Chỉ bật từ ngữ theo vùng cho văn bản viết theo cách dùng của vùng kia, và đọc từng từ bị thay.
- Đối chiếu tên người, tên công ty và sản phẩm với cách viết mà chủ sở hữu dùng.
- Kiểm tra các từ chứa chữ có nhiều dạng phồn thể như 发, 干, 后, 台 hoặc 只.
- Công cụ giữ nguyên dấu câu. Nếu người đọc quen dùng 「」 làm ngoặc kép, hãy tự sửa.
- Với hợp đồng, biển hiệu và ấn phẩm, hãy nhờ người đọc được kiểu chữ đó kiểm tra.
Câu hỏi thường gặp
Chữ phồn thể ở Đài Loan và Hồng Kông có giống nhau không?
Phần lớn giống. Một số chữ có dạng được ưa dùng khác nhau, ví dụ 裡 ở Đài Loan và 裏 ở Hồng Kông, hay 著 và 着, và nhiều từ ngữ hằng ngày cũng khác. Công cụ có tùy chọn riêng cho mỗi nơi.
Vì sao tùy chọn Đài Loan viết 臺灣 chứ không phải 台灣?
Bộ Giáo dục Đài Loan lấy 臺 làm tự hình chuẩn và xếp 台 vào dị thể của nó, bảng Đài Loan của OpenCC theo cách này. Nếu tổ chức của bạn viết 台, hãy thay sau khi chuyển.
Có chuyển giữa giản thể và phồn thể mà không sai không?
Từ phồn thể sang giản thể kết quả thường đúng, vì nhiều chữ gộp thành một. Từ giản thể sang phồn thể công cụ phải chọn giữa các dạng; danh sách từ giúp chọn đúng trong phần lớn trường hợp, nhưng tên riêng và từ hiếm cần kiểm tra.
Có dùng được cho kanji tiếng Nhật không?
Không. Tiếng Nhật có dạng giản hóa riêng, không giống chữ giản thể của Trung Quốc. Công cụ được làm cho văn bản tiếng Trung.
Nguồn
Nguồn: 《通用规范汉字表》（国发〔2013〕23号）附件1 规范字与繁体字、异体字对照表 · Ngày kiểm tra:
Nguồn: 教育部《異體字字典》（臺灣學術網路十四版，2024） · Ngày kiểm tra:
Nguồn: OpenCC 1.4.2 (opencc-js 1.4.2) · Ngày kiểm tra: