Viết tiếng Việt không dấu và tạo slug URL

Hai loại dấu trong tiếng Việt

Chữ tiếng Việt có thể mang hai loại dấu. Dấu phụ tạo ra nguyên âm khác (ă, â, ê, ô, ơ, ư), còn dấu thanh cho biết thanh điệu. Có năm dấu thanh:

Một nguyên âm có thể mang cả hai: ệ là e có dấu mũ và dấu nặng, ữ là u có dấu móc và dấu ngã. Viết "không dấu" là bỏ cả hai loại: Nguyễn Văn Đức thành Nguyen Van Duc. Nếu chỉ bỏ dấu thanh (Nguyên Văn Đưc), người đọc tiếng Việt vẫn phân biệt được các nguyên âm.

Chữ đ không phải là d có dấu

Trong Unicode, ă hay ệ được ghi là một chữ gốc cộng thêm dấu, nên bỏ dấu là ra chữ gốc. Đ thì khác: đó là một chữ cái riêng, không tách thành d cộng dấu. Vì vậy nhiều công cụ chỉ bỏ dấu sẽ để nguyên đ, và Đà Nẵng thành Đa Nang. Cách viết đúng khi không dấu là d: Da Nang. Bảng chuyển tự trong tài liệu ICAO Doc 9303 về hộ chiếu cũng ghi Đ thành D.

Họ tên in hoa không dấu

Hai dòng đọc máy (MRZ) ở cuối trang thông tin hộ chiếu chỉ dùng các chữ A đến Z, chữ số và dấu <. Vì vậy họ tên tiếng Việt được viết in hoa không dấu ở đó: NGUYEN VAN DUC. Khi khai visa, đặt vé máy bay hay điền hồ sơ nước ngoài, hãy ghi tên đúng như trên hộ chiếu, kể cả thứ tự họ và tên mà biểu mẫu yêu cầu.

• Không đổi chữ. Chỉ bỏ dấu, không thay i bằng y hay ngược lại, không thêm bớt chữ.
• Kiểm tra từ dễ nhầm. Khi bỏ dấu, nhiều từ trùng nhau: bàn, bán, bạn đều thành ban. Với họ tên điều này không sao, nhưng với nội dung thông báo hay tin nhắn, người đọc có thể hiểu sai.

Dựng sẵn và tổ hợp: cùng chữ, hai cách lưu

Một chữ như ệ có thể được lưu thành một ký tự duy nhất (Unicode dựng sẵn) hoặc thành chữ e kèm các dấu riêng (Unicode tổ hợp). Hai cách trông giống hệt nhau, nhưng máy tính so sánh thì thấy khác, nên tìm kiếm có thể không ra kết quả. Công cụ bỏ dấu tốt cho cùng một kết quả với cả hai cách. Văn bản ở bảng mã 8-bit cũ như VNI-Windows hay TCVN3 (ABC) thì khác hẳn: nó bị lỗi font ngay cả trước khi chuyển và cần được đổi sang Unicode trước.

Hai cách đặt dấu thanh như hòa và hoà, thủy và thuỷ cũng chỉ khác vị trí dấu; khi bỏ dấu, cả hai đều thành hoa và thuy.

Tạo slug URL từ tiêu đề

Slug là phần đường dẫn gọi tên trang, ví dụ cach-nau-pho-bo trong example.com/blog/cach-nau-pho-bo. Slug tiếng Việt thường được viết không dấu, chữ thường, các từ nối bằng gạch ngang:

• Gạch ngang, không dùng gạch dưới. Hướng dẫn về cấu trúc URL của Google khuyên dùng gạch ngang giữa các từ và dùng từ dễ đọc thay vì dãy số ID dài.
• Vì sao bỏ dấu. Trình duyệt hiển thị được chữ có dấu, nhưng khi sao chép, đường dẫn bị mã hóa thành dạng dài như %E1%BB%9F; Google cũng cho biết ký tự ngoài ASCII trong URL cần được mã hóa phần trăm.
• Ngắn gọn. Giữ các từ mô tả nội dung, bỏ những từ thừa.
• Đừng đổi slug đã đăng. Nếu buộc phải đổi, hãy chuyển hướng vĩnh viễn (301) từ địa chỉ cũ sang địa chỉ mới.

Các ngôn ngữ khác

Bảng ICAO cũng cho biết cách viết các chữ của ngôn ngữ khác khi không có dấu: ç thành c, ş thành s, ı thành i trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ; ä, ö, ü thành a, o, u hoặc ae, oe, ue, và ß thành ss trong tiếng Đức; ø thành oe, æ thành ae trong tiếng Đan Mạch và Na Uy. Công cụ tạo slug áp dụng các quy tắc này cho mọi ngôn ngữ dùng chữ Latin.

Câu hỏi thường gặp